Bez kaszlu nie ma życia

4–7 minut

Dlaczego kaszlemy?

Zapewne większości osób kaszel kojarzy się z pewną niedogodnością, jaką doświadczamy przy okazji zakażenia układu oddechowego. Czy to będzie krótka choroba wywołana przez wirusa, czy poważne zapalenie oskrzeli, może towarzyszyć temu kaszel, który wydaje się złem koniecznym. Ale kaszel to bardzo ważny odruch organizmu i bez niego po prostu nie przeżylibyśmy.

Jest to odruch obronny mający na celu usunięcie tego, co przeszkadza nam w oddychaniu. Ma nas chronić przed tym, co nam zagraża w drogach oddechowych i może spowodować ich niedrożność. Przyczyn kaszlu jest bardzo dużo. Mogą go powodować cząstki pokarmowe, które dostały się do dróg oddechowych przez przypadek w momencie zakrztuszenia, nadmiar płynnej wydzieliny, która tworzy się przy infekcji układu oddechowego, a także pyły lub drażniące gazy.

Umiejętność kaszlu jest ważną częścią układu odpornościowego płuc. Trzeba pamiętać, że kaszel jest tylko objawem choroby, a nie chorobą samą w sobie oraz że nie musi być objawem choroby układu oddechowego, ponieważ bywa też następstwem chorób układu krążenia czy przewodu pokarmowego.

Kaszlą nie tylko ludzie, ale również zwierzęta: psy, koty, konie, a nawet węże (choć oczywiście gady mają inną budowę układu oddechowego i nie jest to taki sam odruch jak u ssaków).

Schemat układu oddechowego. Droga jaką przebywa powietrze podczas kaszlu

Powietrze dostaje się do dróg oddechowych przez nos (jamę nosową) lub usta (jamę ustną). Następnie poprzez każdą z tych dróg dostaje się do gardła, a potem poprzez nagłośnię (fałd błony śluzowej) dochodzi do krtani. Stamtąd poprzez długą rurowatą tchawicę dostaje się do oskrzeli, a swoją drogę kończy w płucach, dokładnie w pęcherzykach płucnych. W przypadku kaszlu droga powietrza jest odwrotna. W oddychaniu, jak również w odruchu kaszlu biorą udział mięśnie klatki piersiowej i brzucha, oraz przepona, która jest dużym mięśniem oddzielającym klatkę piersiową od brzucha.

Rodzaje kaszlu. Z czego wynikają, co mogą oznaczać?

Kaszel produktywny inaczej mokry pojawia się, ponieważ dochodzi do odkrztuszania wydzieliny gromadzącej się w drogach oddechowych. Wydzielina jest wytwarzana przez organizm między innymi dlatego, żeby razem z nią usunąć patogeny powodujące infekcję. Wydzielina w płucach może pojawiać się również np. przy niewydolności serca czy nowotworach.

W przypadku zapalenia gardła lub górnych dróg oddechowych bez zalegającej wydzieliny pojawia się kaszel suchy, inaczej zwany bezproduktywnym. Kaszel ten nie powoduje usuwania czegokolwiek z dróg oddechowych, ale pojawia się na skutek drażnienia receptorów kaszlu.

Gdzie mogą znajdować się receptory kaszlu?

Receptory kaszlu, co wydaje się oczywiste, znajdują się w układzie oddechowym, ale również w:

zatokach przynosowych
przewodzie słuchowym zewnętrznym i błonie bębenkowej
opłucnej ściennej (cienkiej błonie otaczającej płuca)
osierdziu (cienkiej błonie otaczającej serce)
przełyku

W związku z tym kaszel może występować w:

chorobach górnych i dolnych dróg oddechowych
chorobach ucha zewnętrznego
przewlekłych i ostrych zapaleniach zatok
w wadach serca
niewydolności serca
chorobie refluksowej przełyku
urazach żeber i przepony
chorobach przepony i opłucnej
alergiach
stanach wywołanych lekami itp.

Kaszel to jest łuk odruchowy

Jak to się dzieje, że pojawia się kaszel? Kaszel jest to zjawisko bierne, niezależne od naszej woli, choć też można go czynnie wywołać. Zaczyna się od tego, że na receptor kaszlu działa czynnik drażniący. Może to być czynnik zapalny, mechaniczny, chemiczny lub termiczny. Następnie informacja o podrażnieniu receptora biegnie drogami wstępującymi (inaczej droga aferentna), czyli biegnąca do ośrodkowego układu nerwowego (w skrócie OUN), można powiedzieć do głównego sterowania. Biorą w tym udział nerwy czaszkowe:

X-błędny
V-trójdzielny
krtaniowy górny-część nerwu X
IX-językowo gardłowy

Impuls dochodzi do ośrodka kaszlowego w rdzeniu przedłużonym (tylna część mózgowia łącząca się z rdzeniem kręgowym), tam informacja jest przetwarzana, a stamtąd drogą zstępującą (eferentną, biegnącą od OUN) poprzez nerwy:

międzyżebrowe
krtaniowy wsteczny
błędny
przeponowy

do efektorów w przeponie, krtani i mięśniach międzyżebrowych.

Nasz organizm jest bardzo wydajny, potrafi tak skoordynować skurcz mięśni klatki piersiowej, przepony, krtani, że powstaje zjawisko dźwiękowe zwane kaszlem. Mamy tu 5 elementów:

receptor
droga dośrodkowa
ośrodek nerwowy
droga odśrodkowa
efektor

Oczywiście impuls nerwowy przebiega dużo szybciej, niż zajmuje nam przeczytanie tego kawałka tekstu. W pewnym stopniu mają też wpływ ośrodki w korze mózgowej, dlatego potrafimy zakaszleć „na życzenie”.

Powiedz nam jak kaszlesz, a zdiagnozujemy problem

Czasem rodzaj kaszlu może pomagać w diagnostyce choroby. W przypadku krztuśca (choroba zakaźna układu oddechowego wywołana przez bakterię Bortedella pertussis) kaszel charakteryzuje się napadowym, duszącym, często zakończonym głośnym świstem wdechowym, przypominającym „pianie”.

To jak kaszlemy, w jakich porach dnia (rano, wieczór, noc), również może pomagać w diagnostyce choroby. Kaszel palacza pojawiający się u osób palących wyroby tytoniowe pojawia się przede wszystkich rano, jest to kaszel mokry związany z wykrztuszaniem flegmy zalegającej w drogach oddechowych podrażnionych substancjami smolistymi zawartymi w papierosach.

Co się dzieje z naszym ciałem w trakcie kaszlu?

Kaszel składa się z 3 faz:

faza wdechu. Najpierw nabieramy odpowiednią ilość powietrza
faza skurczu. Następnie dochodzi do skurczu krtani oraz mięśni klatki piersiowej, przepony, mięśni brzucha, a to powoduje wzrost ciśnienia w obrębie klatki piersiowej
faza wydechu. Otwieramy nagłośnię i szybko wypuszczamy powietrze z charakterystycznym dźwiękiem

Powietrze może wylatywać z prędkością nawet 800 km/h. Dla porównania podczas tornada powietrze w najwyższej skali F5 wg Fujity porusza się z prędkością ok 500 km/h

Plusy i minusy kaszlu

Jakie są skutki tego, że powietrze wylatuje z układu oddechowego z tak dużą prędkością? Z jednej strony bardzo skutecznie możemy się pozbyć tego co wpadło nam do dróg oddechowych, ale z drugiej mogą wystąpić mikrourazy. Kaszel długotrwały jest bardzo męczący. W najlepszym przypadku może spowodować zakwasy w mięśniach brzucha, ale może powodować także bezsenność, zawroty głowy lub omdlenia, bóle głowy i wymioty.

Ponieważ w momencie kaszlu wzrasta ciśnienie w klatce piersiowej i jamie brzusznej może również spowodować nietrzymanie moczu. Kaszel może spowodować nawet złamania żeber, szczególnie przy przewlekłym kaszlu u osób starszych.

Niestety u dzieci odruch kaszlu jest jeszcze słabo wykształcony, dlatego łatwo może u nich dojść do zakrztuszenia i ważne jest aby z ich otoczenia usunąć wszelakie drobne przedmioty. Co należy zrobić, jeśli jednak dojdzie do zadławienia, możemy zobaczyć na filmie:

Przewlekły kaszel wymaga diagnostyki

Kaszel jest ważnym odruchem, który pozwala nam przeżyć, dlatego nie trzeba martwić się kaszlem, który trwa przez krótki czas. Kaszel związany z infekcją wirusową zazwyczaj przechodzi samoistnie. Jeśli kaszel trwa długo, np. kilka tygodni, to zdecydowanie wymaga diagnostyki i leczenia.

Słowa kluczowe

PL	EN	ES	SI	PT

kaszel	cough	tos	kašelj	tosse
zakażenie	infection	infección	okužba	infeção
łuk odruchowy	reflex arc	arco reflejo	refleksni lok	arco reflexo
drogi oddechowe	respiratory tract	vías aéreas	dihalne poti	vias respiratórias
nerw	nerve	nervio	živec	nervo
zadławienie	choking	atragantamiento	zadušitev	engasgo