Bombus czyli puchaty trzmiel

Anatomia trzmieli

Nie będę szczegółowo opisywać anatomii trzmieli. Chciałabym tylko wspomnieć o kilku ciekawostkach z nią związanych.

Nektar zbierają za pomocą trąbki, w której znajduje się języczek pokryty delikatnymi włoskami. Języczek wypełniony jest hemolimfą, której ciśnienie się zmienia, co powoduje jego wysuwanie i chowanie się.

Przy zbieraniu pyłku, który samice zanoszą do gniazda, korzystają z koszyczka. Tak nazywane jest zagłębienie na zewnętrznej stronie nóg trzeciej pary. Na krawędziach koszyczka znajdują się włoski, które zabezpieczają przed wypadaniem pyłku. Koszyczek nie występuje u samców, ponieważ nie transportują one pyłku do gniazda. Po wylocie z gniazda żyją samodzielnie.

Budowa układu nerwowego zależy od tego, jaka jest rola danego owada w stadzie. Jedną z części zwoju nadprzełykowego jest przodomóżdże, w którym znajduje się ciało szypułkowe (zwane również ciałem grzybkowatym). U trzmieli są one najbardziej rozwinięte u matki, ponieważ ona na wiosnę samodzielnie zakłada gniazdo i zajmuje się nim na początku. Natomiast u robotnic i samców w ciałach szypułkowych występuje mniej neuronów. Z kolei u pszczół najbardziej rozwinięte jest u robotnic, ponieważ to one mają najbardziej skomplikowane zajęcia w ulu. Ciało szypułkowe jest analogiczną strukturą jak kora mózgowa u zwierząt wyższego rzędu.

Cykl rozwojowy

U trzmieli występuje jednoroczny cykl rozwojowy. Zimują tylko zapłodnione samice, ale nie wszystkie przeżywają do wiosny. Królowe, które przeżyją zimę, wychodzą z kryjówek zazwyczaj na początku kwietnia i szukają odpowiedniego miejsca na założenie gniazda. Trzmiel ziemny zakłada gniazda w norach w ziemi, a inne gatunki korzystają z dziupli, szczelin w murach, przestrzeni między deskami lub pod kamieniami (trzmiel kamiennik).

Samica buduje plastry, w których składa jaja. Cykl od złożenia jaja do wylotu robotnic trwa ok. 21 dni. Na początku wygryzają się właśnie robotnice i to one przejmują część pracy w gnieździe oraz zbierają pyłek, a królowa zajmuje się głównie składaniem jaj. Po pewnym czasie rozwój gniazda jest bardzo gwałtowny.

Wraz ze wzrostem liczby robotnic, nowy czerw jest obficiej karmiony i dlatego pod koniec lata pojawiają się nowe królowe oraz samce. Rozwój samców trwa 22-24 dni, a samic matek 28-32 dni. W komórkach, z których wygryzły się już dorosłe owady przechowywany jest pyłek do karmienia kolejnych larw. Karmienie przez robotnice młodych matek powoduje odkładanie u nich tłuszczu, co pomaga im potem przetrwać zimę. Takie ciała tłuszczowe to nawet 35% ciała owada. Na jesień giną stare królowe, robotnice oraz samce, a nowy cykl rozpoczyna się na wiosnę.

Kopulacja

Żeby w następnym roku młoda samica mogła założyć swoją kolonię, musi zostać zapłodniona przez samca. Ma to miejsce już krótko po wylocie z gniazda. Kopulacja trwa od kilku do kilkudziesięciu minut. Po kopulacji, która zachodzi bądź na kwiatach, bądź na ziemi, nasienie samca nie jest od razu wykorzystywane. Samica przechowuje je w zbiorniku nasiennym czyli spermatece. Jest to zbiornik będący częścią układu rozrodczego, w którym nasienie może być przechowywane przez długi czas, nawet kilka lat. Spermateka wydziela substancje odżywiające znajdujące się tam plemniki.

Samica może być zapłodniona przez jednego lub wielu samców. Nawet jeśli nadal trwa lato, to krótko po kopulacji samica szuka miejsca do przezimowania, żeby nie tracić niepotrzebnie energii. Na hibernakulum może wybrać stertę liści, kompost, spróchniałe drewno czy norkę po gryzoniach. Trzmiele potrafią przetrwać nawet silne mrozy (o strategiach owadów na przetrwanie zimy można poczytać tutaj), ale nie są odporne na pestycydy stosowane przez człowieka, co jest jedną z przyczyn zmniejszania się liczby tych owadów w środowisku.

W jaki sposób możemy wpłynąć pozytywnie na liczebność populacji trzmieli?

• nie stosować środków chemicznych w ogrodzie
• zadbać o to, żeby w ogrodzie rosły rośliny wcześnie kwitnące, które są niezbędne dla młodych królowych budzących się z zimowego snu (jasnota purpurowa, podbiał pospolity, zawilec gajowy, stokrotka polna czy kwitnące rośliny cebulowe jak przebiśniegi i krokusy i inne)
• pozostawiać niezgrabione liście, sterty starego drewna, patyków czy kamieni na zimę.

Różnice miedzy trzmielem a pszczołą miodną

Uwielbiam trzmiele. Kojarzą mi się z takimi latającymi misiami. Oczywiście jest to złudne, bo ukąszenie przez trzmiela jest równie bolesne jak przez pszczołę. Ale w przeciwieństwie do pszczół uciekają się do tego w ostateczności. Pszczoły mają rozwinięty system komunikacji, więc w sytuacji zagrożenia ula, będą wspólnie atakować napastnika. U trzmieli system komunikacji nie jest tak rozwinięty, więc atakują wyłącznie w samoobronie. Inne istotne różnice między trzmielami a pszczołami to:

• Trzmiele latają nawet przy niekorzystnych warunkach pogodowych, podczas mżawki lub lekkiego deszczu i w niskich temperaturach. Trzmiele zaczynają prace w temperaturze 10°C, a pszczoła dopiero od 15°C.
• Mają dłuższy od pszczoły języczek (trzmiel przeciętnie 15 mm, a nawet do 24 mm; u pszczoły ok 6 mm).
• Stosują zapylanie wibracyjne. Ruchami ciała wytwarzają falę, która przechodzi na roślinę i otwiera jej pylnik. To powoduje wysypanie pyłku na zewnątrz. Dodatkowo trzmiele posiadają wiele drobnych włosków na ciele, na których przenoszony jest pyłek, który może służyć do zapylania kolejnych roślin. W taki sposób zapylane jest ponad 500 rodzajów roślin.

• Roje trzmieli są mniej liczne. Zazwyczaj jest to od 50-500 robotnic.
• Trzmiele zapylają wszystkie napotkane rośliny. Pszczoły potrafią się skupiać na jednym rodzaju roślin, który w danym momencie kwitnie. Wynika to ze wspomnianego już systemu komunikacji pszczół. Pszczoły przekazują innym robotnicom informację na temat kwitnących roślin w okolicy. Dlatego mamy potem różne rodzaje miodu.
• Samce trzmieli są samodzielne, żywią się nektarem, więc mają również duże znaczenie przy zapylaniu roślin.
• Trzmiele są odporne na warrozę, chorobę wywoływaną przez roztocza, która powoduje zamieranie całych rodzin pszczelich.
• Potrafią zapylać rośliny pod osłonami, do czego np. pszczoły nie za bardzo się nadają.

Ciekawostki

• Trzmiele potrafią zapylać nawet 50 kwiatów na minutę (przeciętnie 25 kwiatów). W tym samym czasie pszczoła zapyla średnio 12 kwiatów.
• Matka potrafi swoim ciałem ogrzewać gniazdo i utrzymywać je w temperaturze 25°C przy temperaturze zewnętrznej ok. 5°C
• Trzmiel macha skrzydłami ponad 200 razy na sekundę i rozwija prędkość ok. 12 km/h.
• Pasożytami gniazd są trzmielce, bardzo podobne w wyglądzie do trzmieli. Samica trzmielca przejmuje wybudowane już gniazdo zabijając królową i składa swoje jaja, którymi zajmują się robotnice. To takie trzmiele kukułki.

Bibliografia

Poradnik pszczelarski, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1974

Hodowla pszczół, Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983

Żródła