Jesienny róg obfitości leśnej

Fot. Maślanka wiązkowa Hypholoma fasciculare — trujący

Jesień to piękna, kolorowa pora roku. Jeśli tylko słońce rozpieszcza nas swoimi promieniami, to możemy spacerować po lesie i obserwować wszystkie kolory tęczy.

To, co bierze również udział w tej pięknej jesiennej kolorystyce to grzyby. Lubię zbierać grzyby i uwielbiam ich smak, ale jeszcze bardziej fascynuje mnie ich niesamowity wachlarz kolorystyki i formy. Częściej poszukuję ciekawe okazy do sfotografowania, niż szukam rarytasów jadalnych.

Fot. Szyszkowiec łuskowaty Strobilomyces strobilaceus — jadalny

Czym są grzyby?

Grzyby są bardzo ważnym składnikiem ekosystemu. Nie jest przesadą jeśli powiemy, że bez nich wiele ważnych procesów nie mogłoby zachodzić. Grzyby plasują się gdzieś pomiędzy roślinami a zwierzętami. I choć nie przemieszczają się jak zwierzęta, bliżej im do nich niż do roślin. Nie potrafią wytwarzać chlorofilu, czyli są organizmami cudzożywnymi, muszą więc pobierać składniki odżywcze ze środowiska. Grzyby mogą odżywiać się w następujący sposób:

• mogą być saprotroficzne, czyli odżywiać się martwą materią organiczną.
• pasożytnicze — pasożytują na zwierzętach, roślinach lub nawet innych grzybach.
• symbiotyczne, co oznacza, że współpracują z rośliną. Symbioza zachodzi zazwyczaj między konkretnymi gatunkami i polega na tym, że roślina ma ułatwione pozyskanie wody, soli mineralnych i mikroelementów, a grzyb otrzymuje od rośliny związki organiczne. Taka symbioza zwana jest mykoryzą.

Fot. Łuskwiak tłustawy Pholiota adiposa — niejadalny

Grzyby zbudowane są z chityny. Chityna występuje w ścianach komórkowych wodorostów, a także w szkieletach zewnętrznych stawonogów. Jej obecność potwierdzono także u mięczaków czy ramienionogów.

A gdzie można spotkać grzyby? W zasadzie wszędzie. Na lądzie i w wodzie, w tkankach martwych i żywych organizmów. Mogą unosić się w powietrzu i znajdować się głęboko pod powierzchnią oceanów.

Natomiast dział biologii zajmujący się badaniem grzybów nazywa się mykologią.  

Fot. Krowiak podwinięty Paxillus involutus — trujący

Rola grzybów w przyrodzie

Grzyby biorą udział w obiegu pierwiastków, przede wszystkim takich, które stanowią podstawowe budulce związków organicznych jak białka, kwasy nukleinowe i lipidy. Odgrywają kluczową rolę w cyklu węglowym, czyli mają wpływ na podtrzymywanie życia na Ziemi. Razem z bakteriami przetwarzają materię organiczną, ale są pierwszymi, którzy rozkładają np. drewno i udostępniają je do dalszego przetworzenia innym drobnoustrojom.

Fot. Maślanka ceglasta Hypholoma lateritium — niejadalny

W 1 g gleby leśnej znajduje się od kilku tysięcy do kilku milionów kolonii grzybów. Włókna grzybowe mogą ograniczać erozję ​i poprawiać właściwości gleby. A poprzez symbiozę z roślinami pomagają im rosnąć.

Nie można też zapominać o negatywnym wpływie grzybów, czyli np. wywoływaniu chorób grzybiczych. Natomiast ja chciałabym się w tym artykule skupić na pozytywnej roli tych ciekawych organizmów w ekosystemie.

Fot. Czubajka kania Macrolepiota procera — jadalny

Znaczenie grzybów dla człowieka

Ludzie korzystają z grzybów w wielu gałęziach przemysłu, a także w domach. Pierwsze co zapewne przychodzi na myśl, to znaczenie kulinarne. Grzyby są niskokalorycznym smacznym dodatkiem w kuchni, który dostarcza nam białka, składników mineralnych i witamin.

Ich rola w fermentacji wykorzystywana jest w przemyśle mleczarskim, piekarnictwie i produkcji napojów alkoholowych.

Fot. Czernidłówka wrzecionowatozarodnikowa Coprinopsis fusispora — niejadalny

Gdyby nie grzyby, to być może człowiek nie wynalazłby antybiotyków. Pierwszym odkrytym antybiotykiem była penicylina wytwarzana przez pleśń Penicillium. Poza tym w dzisiejszych czasach grzyby są stosowane w przemyśle farmaceutycznym do wytwarza całej palety leków o właściwościach:

• przeciwzapalnych
• przeciwnowotworowych
• przeciwwirusowych
• regulujących ciśnienie krwi
• immunomodulacyjnych
• ochronnych dla nerek i wątroby
• a także stosowanych przy przeszczepach i innych.

Nie sposób nie wspomnieć o znaczeniu grzybów w rozkładzie substancji organicznych i usuwaniu toksyn (np. pozostałości leków) w oczyszczalniach ścieków, a także rozkładaniu odpadów z przemysłu naftowego i jądrowego.

Fot. Muchomor czerwony Amanita muscaria — trujący

Budowa grzyba kapeluszowego

Powyżej była mowa o różnych rodzajach grzybów, ale dalej chciałabym skupić się na grzybach kapeluszowych, czyli jesiennej (choć nie tylko) ozdobie lasów.

Ryc. Budowa grzyba blaszkowego

Grzyby leśne mogą tworzyć różne formy, a najbardziej popularne gatunki grzybów leśnych składają się z:

• kapelusza, który chroni hymenofor, czyli miejsce gdzie tworzą się zarodniki. Na kapeluszu znajduje się skórka, która może mieć różne kolory i wilgotność oraz posiadać łuski.
• hymenoforu, mogą to być blaszki (równolegle ułożone) lub rurki (gęsta siatka). Hymenofor występuje w różnych kolorach zależnie od gatunku grzyba i jego stanu dojrzewania. W niej znajdują się zarodniki, które są rozsiewane przez wiatr, owady, ślimaki i zwierzęta.
• grubego lub cienkiego trzonu, może on dodatkowo posiadać pierścień i pochwę na dole
• grzybni (mycelium). Porównałabym ją do korzeni roślin, ponieważ pobiera składniki ze środowiska. Wydziela także liczne enzymy biorące udział w reakcjach rozkładu.

Właściwym ciałem grzyba jest właśnie ukryta pod ziemią grzybnia. Grzybnia tworzy owocniki znajdujące się nad ziemią, a ich rolą jest rozsiewanie zarodników.

Ryc. Budowa grzyba rurkowego

Pojedynczy element grzybni to strzępka (hyphae), a strzępki tworzą połączenie w ziemi między grzybami.

Lasy zdobią też grzyby kuliste, miseczkowate, gruszkowate itp.

Fot. Tęgoskór cytrynowy Scleroderma citrinum — w niewielkich ilościach uważany za jadalny

Toksyny występujące w grzybach

Jak wiadomo grzyby leśne dzielą się na jadalne, niejadalne i trujące. Niestety niekoniecznie jest tak, że grzyb trujący będzie mieć nieprzyjemny smak. Żeby je rozpoznać, trzeba mieć wiedzę. Jeśli takiej nie posiadamy, dobrym pomysłem jest udanie się do najbliższej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej (Sanepid), gdzie specjalista bezpłatnie ocenia, czy grzyby są jadalne i czy możemy je bezpiecznie spożyć. W grzybach trujących możemy znaleźć takie między innymi związki toksyczne:

• amatoksyny — niszczą wątrobę, są inhibitorem polimerazy RNA, potrzebnej do tworzenia nowych białek
• falloidyna — również niszczy wątrobę, wpływa na strukturę cytoszkieletu oraz funkcjonalność komórek.
• kwas ibotenowy — związek neurotoksyczny i odurzający
• muscymol — substancja psychoaktywna
• muscaryna — powoduje mdłości, wymioty, intensywne ślinienie, łzawienie i biegunkę

Fot. Muchomor cytrynowy Amanita citrina — trujący

Zasady zbierania grzybów

Grzyby nie tylko są ozdobą lasów, ale również są bardzo ważne w tym ekosystemie. Dlatego ważne jest, aby wiedzieć jak je zbierać, żeby nie dewastować przyrody. Należy pamiętać, że nie wolno zbierać grzybów w rezerwatach i parkach narodowych (o parku narodowym można przeczytać tutaj). Są to miejsca, gdzie każdy element natury jest chroniony. To co my zbieramy w lasach to owocniki i jeśli robimy to we właściwy sposób, nie powodujemy uszkodzenia grzybni i grzyb nadal istnieje i nadal może się rozwijać.

Nie wolno niszczyć grzybni, nie należy niszczyć grzybów trujących/niejadalnych, nie powinno się zbierać grzybów zbyt młodych lub starych, nie należy również rozgrzebywać ściółki w poszukiwaniu grzybów, ponieważ powoduje to wysychanie grzybni i jej obumieranie. Nie należy zbierać samych kapeluszy, grzyby należy wykręcać lub obcinać przy samym dole. Pozostawianie części grzyba powoduje jego gnicie i grzybnia nie może wytworzyć nowych owocników.

Okratek australijski Clathrus archeri — niejadalny

Kącik kulinarny

Jak już rozpoznaliśmy grzyba oraz jesteśmy pewni, że jest jadalny, to może być pysznym dodatkiem w kuchni.

• Grzyby można spożywać na surowo, ale tylko w niewielkiej ilości, zawsze świeże i tylko niektóre gatunki. Poza pieczarkami kupowanymi w sklepie można jeść na surowo np. borowiki, kurki, boczniaki czy trufle. Ja bardzo lubię surowe maślaki, choć nie jest to grzyb polecany do spożywania na surowo.

Ryc. Maślak żółty Suillus grevillei – jadalny

• Nie powinno się suszyć grzybów blaszkowych, a także grzybów wilgotnych jak np. maślaków. W przypadku niektórych grzybów ilość substancji toksycznych pod wpływem suszenia, czyli odparowania wody, zwiększa się na tyle, że może dojść do zatrucia.
• Smażenie — część specjalistów uważa, że powinno się najpierw grzyby obgotować, żeby wstępnie rozłożyć chitynę, czyli główny budulec grzybów.
• Gotowanie — można wszystkie grzyby w zależności od gustu kulinarnego.

Należy jednak pamiętać, że grzyby są ciężkostrawne i nie każdy może je jeść.

Borowik szlachetny Boletus edulis – jadalny

Małe i duże grzyby

• najmniejszy znany grzyb kapeluszowy to Mycena subcyanocephala rosnący na terenie Taiwanu, który ma 1 mm wielkości. Natomiast największe grzyby mogą osiągać masę nawet powyżej 100 kg.
• szacuje się, że istnieją ponad 2 miliony gatunków grzybów, z czego skatalogowane są 43 000. Oznacza to, że ponad 90% grzybów czeka na odkrycie.

Fot. Muchomór królewski Amanita regalis — trujący

• na grzybach można dużo zarobić. Za białą truflę o wadze 0,07 grama zapłacono w 2021 roku 140 Euro!
• grzyby mogą czekać miesiące, a nawet lata aż warunki będą optymalne dla ich rozwoju

Fot. Gołąbek wymiotny Russula emetica — trujący

Grzybowe ciekawostki

Grzyby zawierają między innymi ergosterol (prowitamina D₂), który jest przekształcany w witaminę D2 w obecności światła UV. Musimy jednak zauważyć, że forma D2 jest mniej dostępna, a grzyby nie są superbogatym źródłem, więc nie są klasyfikowane jako ważne źródła witaminy D.

Fot. Purchawka chropowata Lycoperdon perlatum — jadalne młode osobniki

Mrówki grzybiarki, występujące na terenie Ameryki środkowej i południowej, hodują grzyby, które są ich pożywieniem. Ale nie zawsze mrówki żyją w symbiozie z grzybami. Grzyb Ophiocrdyceps unilateralis powoduje, że mrówki zachowują się jak zombie. Zainfekowana tym grzybem mrówka przestaje pracować w mrowisku, wchodzi na drzewo, gdzie wgryza się w gałąź i ginie. Grzyb rozwija się w ciele mrówki, a następnie rozsiewa zarodniki. Te  niesione są z wiatrem i infekują kolejne mrówki. Taki motyw został wykorzystany w filmie „The last of us”, tyle że w filmie grzyby atakują ludzi zamiast mrówek.

Grzyb z gatunku Omphalotus olearius rosnący na terenach południowych Europy może świecić w ciemności.

Na poniższym filmie można zobaczyć jak rozwijają się różne gatunki grzybów:

Nie uważam się za grzybową specjalistkę, dlatego nie należy traktować tego artykułu jak atlasu grzybów. Jeśli znajdziesz błąd w identyfikacji grzybów, napisz do mnie.