Przejedzenie a praca wątroby

Układ pokarmowy składa się z długiej rury zaczynającej się jamą ustną, a kończącej odbytem. Długość przewodu pokarmowego u człowieka wynosi 7–9 metrów. Do tej rury mają ujście gruczoły pomocnicze, takie jak ślinianki, wątroba oraz trzustka (na temat żołądka u różnych zwierząt można poczytać w artykule tutaj). W tym artykule chciałabym się skupić na pracy wątroby, a dokładnie na tym, co się w niej dzieje, jeśli zjadamy zbyt obfity posiłek. A dlaczego czasami się przejadamy? Dlatego, że coś nam dobrze smakuje, być może z powodu stresu, a czasem po prostu jest grudzień i są święta.

Ryc. Ułożenie wątroby względem innych części układu pokarmowego.

Parę słów o wątrobie

Zacznijmy od tego, czym jest dokładnie wątroba, jaka jest jej funkcja w procesie trawienia, a także w innych procesach organizmu.

Wątroba to fascynujący organ. Jest dużym gruczołem, schowanym głównie pod prawym łukiem żebrowym. Dzieli się ona na dwa płaty przedzielone więzadłem sierpowatym. Więzadło to łączy wątrobę z jamą brzucha i przeponą. Wnętrze wątroby podzielone jest pasmami łącznotkankowymi na mniejsze części, czyli zraziki. Komórki wątroby, zwane hepatocytami, są podstawowym elementem strukturalnym. Tworzą ok. 80% miąższu. Zawierają bardzo liczne organelle, co wynika z tego, że wykonują bardzo różnorodną pracę. Samych mitochondriów (centrów energetycznych) posiadają od 1000 do 2500 w jednej komórce.

Ponieważ wątroba przerabia wszystko co zjemy, ma specyficzne unaczynienie. Jak każdy inny narząd dostaje utlenowaną krew z aorty poprzez tętnicę wątrobową. „Zużyta” krew trafia do żyły głównej za pomocą żyły wątrobowej. Ale dodatkowo do wątroby poprzez żyłę wrotną dostarczana jest cała krew z żołądka i jelit i w naszej cudownej fabryce składniki odżywcze są przekształcane w przyswajalne cząsteczki.

I tu pojawia się główna funkcja wątroby, czyli metabolizowanie tego co zjemy, na to, czym możemy odżywić nasz organizm.

Ryc. Schemat unaczynienia wątroby.

Funkcje wątroby

Wątroba jest bardzo ważnym organem, bez którego nie możemy żyć. Wynika to między innymi z tego, że pełni bardzo dużo różnych funkcji. Jest to między innymi:

• metabolizowanie substancji odżywczych
• tworzenie żółci, ułatwiającej trawienie tłuszczy
• produkowanie

1. niektórych białek osocza krwi (albumina, fibrynogen, lipoproteiny, globuliny)
2. cholesterolu i różnych białek, które transportują związki tłuszczowe w organizmie
3. mediatorów zapalenia niezbędnych do odpowiedzi odpornościowej.

• magazynowanie lub uwalnianie glukozy zależnie od potrzeb organizmu
• magazynowanie żelaza z hemoglobiny
• przekształcanie amoniaku w mocznik, który następnie jest wydalany przez nerki
• metabolizm leków i neutralizacja substancji toksycznych
• usuwanie bakterii z krwiobiegu

To tylko najważniejsze jej funkcje, nie sposób wymienić wszystkiego, bo wątroba odpowiada za ponad 500 procesów w organizmie.

Ryc. Schemat budowy hepatocytu.

Jak pracuje wątroba?

Wątroba jest świetnie przygotowana do pracy, ale nikt nie lubi pracy w nadmiarze. Nawet najlepiej przygotowana fabryka nie poradzi sobie z nadmiarem zleceń. Jednorazowy nadmiar jedzenia (np. w święta) powoduje stres metaboliczny wątroby trwający 2–3 godzin, który u zdrowej osoby jest odwracalny, ale przy częstym powtarzaniu prowadzi do zmian w miąższu wątroby.

Kluczową kwestią jest to, że jednorazowe przejedzenie nie jest problemem. Jeśli zjemy w nadmiarze tylko od święta, to wątroba wytrzyma i sobie z tym poradzi. Wszystko się komplikuje, jeśli stan „poposiłkowego przeciążenia wątroby” jest często powtarzany.

Musimy pamiętać, że wszystko po posiłku trafia najpierw do wątroby. A teraz zobaczmy, co się dokładnie dzieje po posiłku:

⏱️1–15 minut po 🍽️

Pokarm trafia do żołądka i jelit. Do krwi zaczynają napływać glukoza, aminokwasy i tłuszcze. Żyła wrotna dostarcza te składniki bezpośrednio do wątroby. Zaczyna w niej gwałtownie wzrastać przepływ krwi, następuje aktywacja enzymów metabolicznych i przechodzi ona w tryb magazynowania energii.

➡️ To jest moment, w którym zaczyna zwiększać się sztywność wątroby (z powodu napływu krwi).

⏱️ 15–45 minut

Pojawia się duży wzrost poziomu glukozy, zaczyna wzrastać też poziom insuliny. Wątroba intensywnie wychwytuje glukozę syntetyzując glikogen. Jest to wielocukier składający się z cząsteczek glukozy połączonych ze sobą i łatwo dostępnych w razie potrzeby. Jeśli posiłek był bardzo duży: zapasy glikogenu zaczynają się szybko zapełniać, a nadmiar glukozy kierowany jest do produkcji tłuszczu. Poza tym zwiększa się poziom aminokwasów w osoczu, a wątroba aktywuje syntezę białek wątrobowych.

➡️ Ważne => Wątroba zaczyna przerabiać cukier na tłuszcz, nawet po jednym posiłku.

Ryc. Wzór chemiczny glukozy, podstawowej jednostki energetycznej.

⏱️ 45–90 minut

Glikogen w wątrobie jest na maksymalnym poziomie podobnie jak insulina. Teraz do wątroby napływają kwasy tłuszczowe z jelit (ich trawienie i transport jest wolniejszy niż cukrów prostych). A co wtedy robi wątroba? Syntezuje trójglicerydy i pakuje je w lipoproteiny (VLDL). Część takiego tłuszczu trafia do krwi, część tymczasowo odkłada się w wątrobie.

Zaczyna się synteza takich białek jak: albumina, białka transportowe, czynniki krzepnięcia itd. Równolegle aminokwasy niepotrzebne do syntezy ulegają deaminacji, a azot trafia do cyklu mocznikowego.

➡️ Jest to moment największego obciążenia metabolicznego hepatocytów.

⏱️ 90–150 minut (1,5–2,5 h)

W tym czasie stopniowo spada poziom glukozy, ale insulina pozostaje podwyższona. Wątroba powoli kończy magazynowanie, ale nadal jest zwiększona jej sztywność, ponieważ utrzymuje się zwiększony przepływ krwi.

Spada stężenie aminokwasów we krwi i kończy się intensywna synteza. Aminokwasy idą do tkanek (mięśnie, mózg). Istotne jest to, że mięśnie nie otrzymują aminokwasów bezpośrednio z jelit, bo to wątroba decyduje, co i ile trafi dalej.

➡️ Jest to moment kluczowy dla regeneracji tkanek obwodowych.

⏱️ 2,5–3 godziny

Metabolizm stopniowo wraca do normy. Nadmiar tłuszczów albo zostaje wysłany do tkanki tłuszczowej, albo spalony później.

Tempo syntezy białek powraca do poziomu bazowego, cykl mocznikowy usuwa nadmiar azotu, a metabolizm przesuwa się z anabolizmu w stronę równowagi.

➡️U zdrowej osoby w tym czasie parametry wątroby wracają do normy.

Co istotne, nadmiar białka w jednym posiłku nie jest magazynowany, ale musi zostać przetworzony przez wątrobę. To powoduje wzrost produkcji mocznika i nasilenie stresu metabolicznego hepatocytów.

➡️ Dlatego bardzo duże, wysokobiałkowe posiłki również obciążają wątrobę, mimo że „nie tuczą” bezpośrednio.

Ryc. Wątroba jako fabryka.

Sztywność wątroby

Sztywność miąższu wątroby, czyli jej twardość, jest to stan, który może być tymczasowy (po posiłku), ale również może świadczyć o stanach chorobowych. Może wynikać z:

• włóknienia narządu
• stanów zapalnych wątroby
• nadciśnienia wrotnego
• niewydolności prawej komory serca
• cholestazy, czyli zatrzymania odpływu żółci

Zwłóknienie wątroby jest dynamicznym procesem, który można odwrócić, jeśli zostanie wcześnie wykryty i odpowiednio potraktowany. Pojawia się z powodu zwiększonej produkcji kolagenu przez komórki, prowadząc do odkładania się tkanki łącznej w podścielisku. Postępujące włóknienie narządu prowadzi do marskości, która jest już procesem nieodwracalnym.

W niektórych przypadkach, gdy często jemy zbyt obfite posiłki, tłuszcze gromadzą się i powodują stan znany jako niealkoholowe stłuszczenie wątroby. O tym, że alkohol bardzo źle wpływa na wątrobę, chyba nie muszę wspominać.

Ryc. Porównanie wyglądu zdrowej wątroby z wątrobą z marskością.

Ciekawostki o wątrobie

U zdrowego człowieka średni poziom cukru we krwi na czczo wynosi ok. 100mg%. Jeśli założymy, że całkowita objętość krwi i płynów pozakomórkowych wynosi ok. 10–15 litrów, oznacza to, że łączna ilość cukru krążącego we krwi wynosi ok. 10–15 gramów. Odpowiada to 2–3 łyżeczkom cukru.

Co się dzieje ze zjedzonymi w dużej ilości węglowodanami? Pomijając fakt, że część glukozy zostanie na bieżąco zużyta na potrzeby energetyczne organizmu w ciągu dwóch godzin po posiłku, to generalnie mamy pięć możliwości. Może powstać glikogen w wątrobie lub mięśniach, trójglicerydy w wątrobie lub tkance tłuszczowej oraz cholesterol.

Wątroba ma bardzo duży potencjał regeneracyjny. Potrafi się zregenerować nawet po uszkodzeniu 75% jej masy. Wykorzystuje się to w technikach transplantacyjnych, gdzie przeszczepia się tylko kawałek tego narządu od dawcy.

Jest największym organem wewnątrz naszego organizmu, jej waga u dorosłego człowieka może dochodzić do 1,5 kg, a w stanach chorobowych nawet do 2,5 kg.

W ciągu jednej minuty przez wątrobę przepływa 1,5 l krwi.

Objawy zaburzeń pracy wątroby

Ponieważ wątroba pełni tak różne funkcje, to objawy, które mogą wystąpić, jeśli jej praca jest zaburzona, też są bardzo różnorodne. Mogą pojawić się:

• Żółtaczka
• Spadek masy ciała
• Obrzęki
• Przewlekłe zmęczenie
• Brak apetytu
• Nudności, wzdęcia, odbijanie
• Świąd skóry
• Zmiany skórne (kępki żółte czyli ksantelazmy)
• Wodobrzusze
• Ból w okolicy wątroby, który nie jest bólem samej wątroby, ponieważ wątroba nie jest unerwiona czuciowo, ale związany jest z uciskiem wątroby na okoliczne tkanki, a przede wszystkim na błonę włóknistą wątroby (zwaną kiedyś torebką Glissona)
• Zmiany w kolorze moczu lub kału
• Żółty lub żółto-zielony nalot na języku
• Problemy z krzepnięciem krwi
• Objawy neurologiczne przy znacznym uszkodzeniu

Jednakże te objawy nie występują tylko przy schorzeniach wątroby, mogą też pojawić się w trakcie innych chorób.

Co lubi nasza wątroba?

Wątroba jest wytrzymałym narządem. W końcu całe nasze życie metabolizuje różne toksyny i ciężkie pokarmy, które zjadamy. Ale jeśli o nią nie zadbamy, to mogą pojawić się problemy. Jak więc o nią zadbać?

• Zjadać kilka mniejszych posiłków zamiast 1-2 większych.
• Dieta powinna być bogata w jarzyny i owoce oraz chude mięso i nabiał.
• W diecie korzystna będzie przewaga tłuszczów roślinnych nad tłuszczami zwierzęcymi
• Nie zapominać o dostarczaniu błonnika z pokarmem.
• Trzeba zadbać o dobre nawodnienie organizmu. Warto pić dużo wody, a trochę słabej herbaty lub kawy również nie zaszkodzi.
• Odpowiednia porcja ruchu wpływa dobroczynnie na ukrwienie wątroby i jej pracę.
• Oczywiście całkowita rezygnacja z alkoholu i papierosów, bo tego wątroba bardzo nie lubi.          

Ryc. Stół zastawiony tym, co lubi nasza wątroba.

Wątroba jest metaboliczną tarczą: przyjmuje na siebie nadmiar, toksyny i koszt energetyczny, żeby mięśnie i mózg mogły funkcjonować bezpiecznie — dopóki nie jest przeciążona zbyt często.

A na koniec piosenka wątroby:

Bibliografia

Barbara Bukała Biologia. Fizjologia zwierząt z elementami fizjologii człowieka 2005 Wydawnictwo szkolne OMEGA

Źródła

PL