Sarna europejska i jej wyjątkowa ciąża

Pewnie wiele razy z okien pociągu, samochodu albo przy okazji spacerów na terenach wiejskich mogliście zauważyć nieduże zwierzęta przechadzające się z gracją po polach. Jest to licznie występująca w Polsce sarna europejska (Capreolus capreolus). Sarna należy do ssaków parzystokopytnych z rodziny jeleniowatych i jest jednym z licznych przedstawicieli przeżuwaczy w Polsce.

Zasięg występowania sarny europejskiej

Sarna europejska jest pospolitym zwierzęciem w Europie. Żyje też na terenie Azji Mniejszej, a jej obszar występowania sięga aż do rejonów Morza Kaspijskiego. Najczęściej występuje na równinach, a jeśli zamieszkuje tereny górskie to maksymalnie do wysokości 2500 metrów n.p.m.

Pierwotnie sarna żyła w lasach, ale część populacji przystosowała się do życia na otwartych terenach, gdzie właśnie bez problemu możemy ją obserwować. Chociaż jest bardzo ostrożnym zwierzęciem, to coraz częściej pojawia się również blisko ludzkich siedzib. Jest zwierzęciem o trybie dziennym, ale obecność człowieka wpływa na jej przyzwyczajenia, w związku z tym żeruje również w nocy, kiedy panuje cisza i spokój.

Autorem wszystkich zdjęć do tego artykułu jest Darek Masloń.

Jak wygląda sarna?

W Polsce część saren żyje w lesie, a część na terenach otwartych, polach. Choć to ten sam gatunek, ich miejsce występowania powoduje, że te sarny nieznacznie różnią się od siebie. Sarna żyjąca w lesie jest lżejsza niż taka żyjąca na polach, co może wynikać z większej dostępności lepiej strawnego pokarmu.

Sarna jest niedużym zwierzęciem z długością ciała około 1 metra i wysokości w kłębie nie przekraczającym 1 metra.  Jej masa ciała waha się pomiędzy 15-35 kg. Posiada długie smukłe kończyny, przystosowane do biegania, choć woli chować się w gęstwinie, niż biegać na długie dystanse. Najbardziej lubi żyć na obrzeżach lasów, gdzie ma możliwość ucieczki między drzewa. Sarny potrafią skakać na wysokość prawie 2,5 metra, a jeśli chodzi o długość skoku to może dochodzić do 6 metrów. Posiada mały ogonek (do 2 cm długości) na białej plamie wokół ogona.

Co to jest zwierzyna płowa?

Jeśli szukamy informacji na temat sarny, możemy w materiałach znaleźć określenie „zwierzyna płowa”. Termin „płowa” dotyczy koloru sierści jeleniowatych, która u sarny latem jest rdzaworuda lub brązowawa, zimą zaś wchodzi w odcienie szarości i brązu.

Także u innych zwierząt z rodziny jeleniowatych występujących w Polsce, takich jak łoś, jeleń czy daniel, barwa futra jest zbliżona do koloru ziemi, co oczywiście pełni funkcję maskującą.

Inne określenia związane z sarną, a warte zapamiętania:

• samiec sarny — kozioł, rogacz lub sarniak
• samica sarny — koza
• młode sarny — koźlę
• nazwa porodu — kocenie się
• stado saren — rudel
• biała plamka wokół ogona — lustro
• poroże samca — parostki

Jak żyje sarna?

Długość życia sarny wynosi 5-12 lat. Charakteryzuje ją duża plastyczność ekologiczna. Potrafi dostosowywać się do zmieniających się warunków, o czym świadczy między innymi jej ciąża.  Ruja występuje u saren w okresie letnim, najczęściej od połowy lipca do połowy sierpnia, a samce walczą ze sobą o samice. Choć samce decydują o terytorium, to jednak samica wybiera i dopuszcza do siebie partnera. Warto tutaj wspomnieć, że przez większość roku samce i samice żyją oddzielnie. Niesprzyjające warunki w lecie, np. bardzo wysokie temperatury, które są przyczyną wysychania ziemi i mniejszej ilości roślinności dostępnej do jedzenia, powodują, że część saren nie wchodzi w okres godowy.

Sarna jest zwierzęciem monoestralnym, co oznacza, że ma ruję raz w roku. Jeśli nie zajdzie w ciąże, to czeka do następnego roku. Jak od każdej reguły tutaj zdarzają się wyjątki. Natomiast większość jeleniowatych jest poliestralna, czyli ma możliwość rozrodu więcej niż raz do roku.

Damskie sprawy

Sarna jest jedynym przeżuwaczem, u którego występuje ciąża przedłużona. Cały okres ciąży trwa u sarny ponad 9 miesięcy, ale biorąc pod uwagę jej wielkość, ciąża powinna trwać tylko 4-5 miesięcy. Wynika to z tego, że występuje u niej tak zwane zjawisko diapauzy ciążowej. Gdy dochodzi do zapłodnienia, zarodki osiągają stadium rozwoju blastocysty w ciągu kilku do kilkunastu dni po owulacji, a następnie dochodzi do zahamowania ich wzrostu i braku zagnieżdżenia się w ścianie macicy (implantacja).

Na rysunku poniżej widoczny zarodek w stadium blastocysty.

Dopiero w styczniu zaczyna się naturalny rozwój wszystkich zarodków. Okres rui u saren przypada na środek lata, więc bez opóźnionego zagnieżdżenia ich młode rodziłyby się zimą. Mogłyby zamarznąć, a także w tym czasie nie ma wystarczającej ilości jedzenia, żeby koza mogła wykarmić młode.  

Na wiosnę, sarna oddala się od swojego rudla i szuka bezpiecznego miejsca na poród. Wybierze dobrze ukryte wśród roślin otoczenie, gdzie w maju przyjdą na świat koźlęta. Sarna rodzi 1-3 młodych, przy czym jej potomstwo może mieć różnych ojców. Koźlęta urodzą się w jednym terminie, choć może być tak, że jeden zarodek jest starszy.

Młode sarny na początku nie jest przystosowane do szybkich biegów, dlatego sarna zostawia je same schowane w gęstwinie i przychodzi do niego tylko na karmienie. Umożliwia to fakt, że takie koźlę nie wydziela zapachu, co chroni je przed znalezieniem przez drapieżniki. Po około tygodniu młode już podąża za matką.

Diapauza

W trakcie diapauzy u sarny rozwój zarodka nie jest całkowicie zatrzymany, tylko po prostu bardzo zwolniony. Na przełomie września i października zarodek składa się z ok 500 komórek, a w grudniu już z 12 tys. komórek. Potem rozpoczyna się szybki rozwój. Podczas diapauzy zarodek pływa w jamie macicy, a nie jest zagnieżdżony w jej ścianie. To ma miejsce dopiero w styczniu. Dopóki nie dojdzie do implantacji substancje odżywcze otrzymuje od matki poprzez płyn w jamie macicy. Ale sam czas do rozwoju blastocysty jest już u saren dłuższy niż u innych gatunków (u krowy jest to 6-7 dzień, a u sarny 10-11).

Na przełomie grudnia i stycznia zarodek wysyła sygnał do matki i ciąża następnie przebiega normalnie. W tym czasie samica jest w stanie przetrwać resztę zimy, a także ma wystarczająco dużo energii, aby donosić ciążę.

Diapauza u innych gatunków

Diapauza występuje u 130 gatunków ssaków. Pierwszy raz opisana została u sarny przez niemieckiego lekarza i biologa Theodora von Bischoffa w 1854 roku. Potem zostało odkryte, że diapauza występuje również u innych gatunków zwierząt (gryzonie, łasicowate, fokowate, torbacze).

Diapauza jest zjawiskiem heterogenicznym, czyli może być wywołana przez wiele czynników, w tym sezonowe zmiany w dostępności pożywienia, temperaturę, długość dnia świetlnego i laktację. U sarny diapauza związana jest z cyklem świetlnym, a u zwierząt takich jak gryzonie wynika z tego, że do zapłodnienia dochodzi kiedy samica jeszcze karmi miot. Nowe potomstwo mogłoby się urodzić, wtedy gdy poprzednie młode nie są jeszcze samodzielne. I w takim przypadku sygnał o kontynuowaniu uśpionej ciąży idzie od matki do płodu. A w przypadku saren stwierdzono, że sygnał idzie od płodu do matki.

Męskie sprawy

Długość dnia wpływa na rozród saren, ale inaczej na samce, inaczej na samice. Pod koniec zimy, kiedy dzień świetlny się wydłuża, hormony powodują nasilenie zachowań terytorialnych u samców i produkcję nasienia w jądrach. Im bardziej się dzień wydłuża, tym bardziej się to rozwija, osiągając szczyt akurat na początek rui u samic. U samców zwiększa się w tym czasie masa mięśniowa i produkowane jest coraz więcej plemników. Po okresie godów wydzielanie hormonów u samców drastycznie spada. Samce odpoczywają i liżą rany po starciach z innymi. Ich organizmy regenerują się przed następnym sezonem.

Poroże samca sarny, choć nie jest wielkie, służy do walki z innymi samcami. Kozioł na każdym pniu ma nie więcej niż trzy odrostki. Parostki zrzucane są jesienią i od razu zaczynają wyrastać nowe. Na początku poroże rośnie w scypule, a jak ono już się całkiem wykształci, to samiec je ściera o korę drzew.

Co tu sobie skubnąć?

Swoją dietę sarny bazują na tym co jest dostępne o danej porze roku. Lubią świeże źdźbła traw, młode pędy drzewek i krzewów, pędy kukurydzy, zboża i lucernę. Nie pogardzą owocami takimi jak jabłka i gruszki. W lasach i zaroślach zjadają owoce leśne, orzeszki bukowe, żołędzie, a nawet grzyby. W zimie, kiedy nie ma lekkostrawnego pokarmu obgryzają twarde gałęzie oraz korę drzew iglastych i liściastych, ale bardzo chętnie korzystają z dostępnych paśników, ponieważ ich apetyt jest dosyć duży (o tym jak zbudowany jest żołądek przeżuwaczy można przeczytać tutaj).

Czy sarna to samica jelenia?

Nie, sarna i jeleń to dwa zupełnie inne gatunki, choć oba należące do rodziny jeleniowatych. Ich tryb życia jest podobny, ale zdecydowanie różnią się wielkością. Różnice między sarną a jeleniem możemy zobaczyć w tabelce poniżej.  Jeśli chodzi o wagę tych zwierząt, to sarna jest wielkości psa, a jeleniowi bliżej do krowy. Uwagę zwraca również dysproporcja w wielkości poroża. Samiec sarny ma niewielkie poroże składające się z maksymalnie 3 rozgałęzień, a u jelenia (samiec jelenia nazywany jest bykiem) możemy zaobserwować majestatyczny i budzący grozę wieniec.

Na filmie poniżej możemy zobaczyć pasącego się kozła, który wydaje charakterystyczny dźwięk, nazywany szczekaniem.

Sarna jest pięknym zwierzęciem, pełnym gracji i na pewno ozdobą naszych lasów. Ale bardzo lubi zjeść, dlatego  nie jest lubiana przez osoby, które hodują rośliny, ponieważ doprowadza do wielu szkód. Sama prowadzę mały ogródek przy lesie i wizyta saren prowadzi do zjedzenia wszystkich delikatnych części roślin. Mimo tego uwielbiam te wyjątkowe zwierzęta.

Bibliografia 

M. Twyman Biologia rozwoju 2003 PWN

Źródła